Αντιδικίες σε Ομόρρυθμη και Ετερόρρυθμη Εταιρεία – Πλήρης Οδηγός FAQ

Ο νόμος 4072/2012 (αρ. 249–290) αποτελεί τον κεντρικό κορμό ρύθμισης της ΟΕ και της ΕΕ. Οι προσωπικές εταιρείες, δηλαδή οι ομόρρυθμες (Ο.Ε.) και οι ετερόρρυθμες (Ε.Ε.), αποτελούν από τις πλέον διαδεδομένες μορφές εταιρικών σχημάτων στον χώρο των μικρομεσαίων επιχειρήσεων. Η διαδικασία διανομής κερδών, η εταιρική διαχείριση και τα δικαιώματα εξόδου ή αποκλεισμού καθορίζονται από τον νόμο 4072/2012, το καταστατικό της εταιρείας και τις μεταξύ των εταίρων συμφωνίες. Εξάλλου, στα αρ. 254 παρ. 1 και 2 του ν. 4072/2012 ορίζεται ότι «δικαίωμα και υποχρέωση διαχείρισης έχουν όλοι οι εταίροι». Μεταξύ των απολύτως αναφαίρετων εταιρικών δικαιωμάτων συγκαταλέγεται και η αξίωση του αποχωρούντος εταίρου να λάβει την πλήρη οικονομική αξία της εταιρικής του συμμετοχής.
Δείτε αναλυτικά: Καταστατικές Διαμορφώσεις της Ρήτρας Αξίωσης Εταιρικής Συμμετοχής — Κατερίνα Ζωγράφου

Αρκετά συχνά εμφανίζονται περιπτώσεις προσωπικών εταιρειών, οι οποίες ενώ ξεκινούν την λειτουργία τους με τις καλύτερες των προϋποθέσεων, εντούτοις, έρχεται η στιγμή που η «συμβίωση» μεταξύ των εταίρων καθίσταται ιδιαίτερα επαχθής. Στις εταιρίες αυτές, η ευδοκίμηση του εταιρικού σκοπού, αλλά και η διασφάλιση της επιχειρηματικής αξίας της εταιρίας είναι μόνο τότε δυνατή, όταν μεταξύ τους υφίσταται αρμονική συνεργασία. Ωστόσο, στη νομολογία έχουν αναγνωριστεί ως «σπουδαίος λόγος», μεταξύ άλλων, η ανάπτυξη ανταγωνιστικής δραστηριότητας από τον εταίρο, οι αδικαιολόγητες απουσίες, οι χρόνιες διαφωνίες με τους υπόλοιπους εταίρους, η αδυναμία πληρωμής της εισφοράς, η υπεξαίρεση εταιρικών κεφαλαίων, η πλαστογραφία εταιρικών εγγράφων, η άρνηση τήρησης λογιστικών βιβλίων και η κατάχρηση της θέσης διαχειριστή.
Δείτε αναλυτικά: Αποκλεισμός Εταίρου από Προσωπική Εταιρεία — Νομικά και Πραγματικά Ζητήματα

Απαραίτητες προϋποθέσεις για τον αποκλεισμό ενός εταίρου από προσωπική εταιρεία είναι: α) η ύπαρξη νομίμως υφιστάμενης εταιρείας, β) η ύπαρξη «σπουδαίου λόγου» που ανάγεται στο πρόσωπο του υπό αποκλεισμό εταίρου, και γ) αίτηση από το σύνολο των λοιπών εταίρων (άρθρο 263 ν. 4072/2012). Η αγωγή αποκλεισμού ασκείται ομόφωνα από τους λοιπούς εταίρους κατά του εταίρου του οποίου ζητείται ο αποκλεισμός, ενώπιον του Μονομελούς Πρωτοδικείου κατά την τακτική διαδικασία (άρθρο 263 παρ. 2 ν. 4072/2012).
Δείτε αναλυτικά: Αποκλεισμός Εταίρου σε Ομόρρυθμη Εταιρεία αντί της Λύσης της Εταιρείας

Σύμφωνα με τον νόμο, απαραίτητη προϋπόθεση για τον αποκλεισμό ενός εταίρου είναι η ύπαρξη «σπουδαίου λόγου» που ανάγεται στο πρόσωπό του. Τα ανωτέρω, σύμφωνα με την νομολογία, θα πρέπει πάντα να βρίσκονται σε συνάρτηση με αποχρώντες οικονομικούς λόγους — δηλαδή να επηρεάζεται αρνητικά η εταιρία στο σύνολό της — και να είναι περιστατικά που τα χαρακτηρίζει το στοιχείο της μονιμότητας, ήτοι να πρόκειται για διαρκείς καταστάσεις και όχι για εφήμερα και παροδικά γεγονότα. Ωστόσο, χαρακτηριστική είναι η ΜΠρΑθ 3019/2017, κατά την οποία ο εταίρος παρά τις επανειλημμένες προσκλήσεις δεν συμμετείχε στις συνεδριάσεις του εταιρικού οργάνου, δεν ασκούσε τα καθήκοντά του και πλαστογραφούσε εταιρικά έγγραφα· το δικαστήριο έκρινε ότι συντρέχει σπουδαίος λόγος.
Δείτε αναλυτικά: Αποκλεισμός Εταίρου από Προσωπική Εταιρεία — Νομικά και Πραγματικά Ζητήματα

Δεδομένης της αρχής της διατήρησης της εταιρικής επιχείρησης, η νομολογία τάσσεται υπέρ του αποκλεισμού του εταίρου ως προτιμητέας λύσης έναντι της λύσης της εταιρείας. Η λύση της εταιρίας συνιστά έσχατο μέσο (ultimum refugium), ήτοι το τελευταίο καταφύγιο όταν κανένα άλλο μέτρο δεν μπορεί να αποτρέψει την καταστροφή της. Ωστόσο, σύμφωνα με την ΕφΑνΚρητ 128/2023, λύση της εταιρείας δικαιολογείται μόνο όταν ο σπουδαίος λόγος δεν ανάγεται αποκλειστικά στο πρόσωπο ενός εταίρου αλλά αφορά το σύνολο των εταιρικών σχέσεων, ή όταν είναι αδύνατος ο αποκλεισμός. Η ΜΠρΚαβ 70/2021 χαρακτήρισε τη λύση ρητώς ως «ultimum refugium».
Δείτε αναλυτικά: Αποκλεισμός Εταίρου σε Ομόρρυθμη Εταιρεία αντί της Λύσης της Εταιρείας

Σύμφωνα με τη διάταξη του άρθρου 261 παρ. 1 του ν. 4072/2012: «Ο εταίρος μπορεί με δήλωσή του προς την εταιρεία και τους λοιπούς εταίρους να εξέλθει από την εταιρεία». Δεν απαιτείται κάποια δικαστική ενέργεια για την άσκηση του δικαιώματος αυτού. Η έξοδος αποτελεί μονομερή, αναιτιώδη και αμετάκλητη δήλωση βούλησης του εταίρου. Εξάλλου, η έξοδος δημοσιεύεται υποχρεωτικά στο Γ.Ε.ΜΗ. σύμφωνα με το αρ. 96 του ν. 4635/2019· από τη στιγμή που θα καταχωρηθεί η έξοδος, ο εξερχόμενος εταίρος παύει να δεσμεύεται από μελλοντικές υποχρεώσεις της εταιρείας.
Δείτε αναλυτικά: Το Δικαίωμα Εξόδου του Εταίρου στις Προσωπικές Εταιρείες

Ο εξερχόμενος ομόρρυθμος εταίρος εξακολουθεί να ευθύνεται (με την ατομική του περιουσία) για τα χρέη της εταιρείας που υπήρχαν κατά τον χρόνο της εξόδου του, για διάστημα πέντε ετών από τη δημοσίευση στο Γ.Ε.ΜΗ. της αποχώρησής του. Η έγκαιρη δημοσίευση στο Γ.Ε.ΜΗ. είναι συνεπώς κρίσιμη: αφενός σηματοδοτεί την έναρξη της πενταετούς παραγραφής της εξωτερικής ευθύνης, αφετέρου αποτελεί προϋπόθεση για οποιαδήποτε έγερση αναγωγικής αξίωσης έναντι της εταιρείας για χρέη που κατέβαλε ο εξελθών εταίρος.
Δείτε αναλυτικά: Το Δικαίωμα Εξόδου του Εταίρου στις Προσωπικές Εταιρείες

Η διαχείριση που έχει ανατεθεί με την εταιρική σύμβαση σε έναν ή σε μερικούς από τους εταίρους μπορεί να ανακληθεί μόνο για σπουδαίο λόγο (άρθρο 752 ΑΚ). Σπουδαίος λόγος θεωρείται, ιδίως, η βαριά παράβαση των καθηκόντων ή η ανικανότητα για τακτική διαχείριση. Η ανάκληση γίνεται με ομόφωνη απόφαση όλων των λοιπών εταίρων. Σε περίπτωση ανάκλησης του καταστατικού διαχειριστή, αναβιώνει η νόμιμη ατομική διαχείριση του αρ. 254 ν. 4072/2012, βάσει της οποίας κάθε εταίρος αποκτά εκ νέου αυτοτελές δικαίωμα διαχείρισης (ΑΠ 1333/2017). Εξάλλου, το ΜΠρΘεσσαλ 7631/2013 έκρινε άκυρη καταστατική ρήτρα που απαιτεί τη συναίνεση του ιδίου του διαχειριστή για την ανάκλησή του, καθώς αντιβαίνει στον αναγκαστικό χαρακτήρα του αρ. 752 ΑΚ.
Δείτε αναλυτικά: Ανάκληση Διαχειριστή Ομόρρυθμης Εταιρείας

Στις προσωπικές εταιρίες (όπως η ομόρρυθμη και η ετερόρρυθμη) το δικαίωμα κάθε εταίρου στα εταιρικά κέρδη γεννάται μόλις λήξει η εταιρική χρήση, χωρίς να απαιτείται κάποια ιδιαίτερη απόφαση των εταίρων για την έγκριση των ετήσιων λογαριασμών και ισολογισμού, καθώς μια τέτοια έγκριση δεν απαιτείται από τον νόμο. Εξάλλου, αυτή ακριβώς ήταν και η θέση του Αρείου Πάγου (ΑΠ 1869/2022), που έκρινε ότι το δικαίωμα στα κέρδη είναι αγώγιμη αξίωση από τη λήξη της εταιρικής χρήσης, χωρίς να χρειάζεται προηγούμενη έγκριση των λογαριασμών.
Δείτε αναλυτικά: Η Διανομή των Κερδών στην Ομόρρυθμη και Ετερόρρυθμη Εταιρεία

Κατ’ εξαίρεση, είναι δυνατή η αποθησαύριση των κερδών, δηλαδή η μη διανομή τους, εφόσον αυτό έχει προβλεφθεί στο καταστατικό ή αποφασιστεί ομόφωνα από όλους τους εταίρους. Τόσο η νομολογία (ΤριμΕφ Θράκης 14/2023, ΕφΘεσσαλονίκης 1685/2011) όσο και η θεωρία δέχονται ότι οποιαδήποτε απόφαση μη διανομής προϋποθέτει είτε ρητή πρόβλεψη στο καταστατικό είτε απόφαση όλων των εταίρων ομόφωνα: μονομερής πράξη ενός ή μερικών εκ των εταίρων — έστω και της πλειοψηφίας — για αποθησαύριση κερδών είναι άκυρη.
Δείτε αναλυτικά: Η Διανομή των Κερδών στην Ομόρρυθμη και Ετερόρρυθμη Εταιρεία

Ο υπολογισμός της αξίας της συμμετοχής στηρίζεται στην εκτίμηση του συνόλου των στοιχείων του ενεργητικού της εταιρείας (ενσώματα + άυλα, όπως φήμη, πελατεία, τεχνογνωσία) μείον το σύνολο του παθητικού της κατά τη στιγμή που πρέπει να γίνει ο υπολογισμός, λαμβάνοντας υπόψη την εμπορική αξία (και όχι μόνο τη λογιστική) των περιουσιακών στοιχείων. Ο εξερχόμενος ή αποκλειόμενος εταίρος μπορεί να ζητήσει την καταβολή της αξίας της συμμετοχής του μόνον από την εταιρεία και από τους λοιπούς εταίρους ατομικά.
Δείτε αναλυτικά: Ο Υπολογισμός της Αξίας της Συμμετοχής του Εξερχόμενου ή Αποκλειόμενου Εταίρου

Μεταξύ των απολύτως αναφαίρετων εταιρικών δικαιωμάτων συγκαταλέγεται και η αξίωση του αποχωρούντος εταίρου να λάβει την πλήρη οικονομική αξία της εταιρικής του συμμετοχής. Ο πλήρης αποκλεισμός της αξίωσης αυτής, είτε ρητά είτε σιωπηρά, μέσω καταστατικής διάταξης, είναι νομικά ανίσχυρος. Ωστόσο, επιτρεπτές καταστατικές ρήτρες περιλαμβάνουν: α) ρήτρα λογιστικής αποτίμησης (χωρίς αναγνώριση υπεραξίας/goodwill), β) ρήτρα αποκλεισμού goodwill, γ) ρήτρα καταβολής σε δόσεις, δ) exit clause (δικαίωμα εξαγοράς από τους λοιπούς εταίρους), και ε) ρήτρα υπερημερίας με συνέπειες.
Δείτε αναλυτικά: Καταστατικές Διαμορφώσεις της Ρήτρας Αξίωσης Εταιρικής Συμμετοχής — Κατερίνα Ζωγράφου

Κατ’ αρχήν, κατά το άρθρο 279 ν. 4072/2012, ο ετερόρρυθμος εταίρος ευθύνεται για τα χρέη της ΕΕ μόνο μέχρι το ύψος της συμφωνημένης εισφοράς του. Ωστόσο, από το Πρωτοδικείο Αθηνών εκδόθηκε Προσωρινή Διαταγή περί απαγόρευσης νομικής και πραγματικής μεταβολής της περιουσίας ετερορρύθμου εταίρου για οφειλές της ΕΕ, με νομικές βάσεις, μεταξύ άλλων, την σιωπηρώς καταρτισθείσα σωρευτική αναδοχή χρέους και την αδικοπραξία με πράξεις αντίθετες στα χρηστά ήθη (ΑΚ 919) — ο ετερόρρυθμος εταίρος έκανε σε παρελθόντα χρόνο χρήση του προσωπικού του λογαριασμού για την πληρωμή οφειλών της εταιρείας. Εξάλλου, η ΜΠρΝαυπλίου 140/2025 δέχθηκε ατομική αξίωση αποζημίωσης ομόρρυθμου εταίρου κατά εκείνων που με υπαιτιότητά τους (σύγκρουση συμφερόντων de facto διαχειριστή) προκάλεσαν τη λύση της ΕΕ.
Δείτε αναλυτικά: Απόφαση Μονομελούς Πρωτοδικείου Ναυπλίου — Ατομική Αξίωση Αποζημίωσης Ομόρρυθμου Εταίρου