Εισαγωγή
Μία από τις πλέον κρίσιμες συνέπειες της κήρυξης μιας εταιρίας σε πτώχευση ή της καταχώρισής της στο Ηλεκτρονικό Μητρώο Φερεγγυότητας (ΗΜΦ) είναι η δυνατότητα απαλλαγής των διοικούντων και νομίμων εκπροσώπων της από εταιρικά χρέη, για τα οποία ευθύνονται προσωπικά και αλληλεγγύως εκ του νόμου (λόγω της ιδιότητάς τους αυτής).
Η απαλλαγή αυτή αφορά, ιδίως, περιπτώσεις στις οποίες διαχειριστές, εκτελεστικοί πρόεδροι, διευθύνοντες ή εντεταλμένοι σύμβουλοι ευθύνονται αλληλεγγύως και εις ολόκληρον για φορολογικές και ασφαλιστικές οφειλές της εταιρίας προς το Δημόσιο και τον ΕΦΚΑ (και όχι για ατομικές τους οφειλές), οι οποίες κατέστησαν ληξιπρόθεσμες κατά τη διάρκεια της θητείας τους, δυνάμει του άρθρου 49 του Ν. 5104/2024 και του άρθρου 31 του Ν. 4321/2015. Τα πρόσωπα αυτά φέρουν αλληλέγγυα προς το νομικό πρόσωπο ευθύνη έναντι του Δημοσίου, για την πληρωμή οφειλόμενων, φόρου εισοδήματος, για την απόδοση των παρακρατούμενων φόρων, Φ.Π.Α. και όλων των επιρριπτόμενων φόρων και του Ενιαίου Φόρου Ιδιοκτησίας Ακινήτων (ΕΝ.Φ.Ι.Α.), που οφείλονται από τα νομικά πρόσωπα, καθώς και για οφειλές του εκπροσωπούμενου από αυτά νομικού προσώπου προς τους Φορείς Κοινωνικής Ασφάλισης.
Στο παρόν άρθρο αναλύεται το ισχύον πλαίσιο της αυτοδίκαιης απαλλαγής, οι προϋποθέσεις και η έκτασή της, καθώς και η εφαρμογή της και σε πτωχεύσεις που περατώθηκαν υπό το προϊσχύσαν πτωχευτικό δίκαιο, δεδομένου ότι η ισχύς των διατάξεων του Ν. 4738/2020 περί αυτοδίκαιης απαλλαγής εκτείνεται σε διαδικασίες πτώχευσης του προϊσχύοντος πτωχευτικού δικαίου (σύμφωνα με τη μεταβατική διάταξη του άρθρου 263 παρ. 5 και 6 του Ν. 4738/2020), όπως θα παραθέσουμε αναλυτικά στη συνέχεια. Τα εν λόγω ζητήματα περιγράφονται λεπτομερώς και στην σχετική Εγκύκλιο Ε. 2003/2023 του Διοικητή της ΑΑΔΕ.
1. Ο θεσμός της αυτοδίκαιης απαλλαγής κατά τον Ν. 4738/2020
Με τον Ν. 4738/2020 (άρθρα 192–196) εισήχθη, για πρώτη φορά στο ελληνικό δίκαιο, ο θεσμός της αυτοδίκαιης απαλλαγής του οφειλέτη από τα υπολειπόμενα χρέη, χωρίς να απαιτείται έκδοση δικαστικής απόφασης κατόπιν αίτησής του, όπως ίσχυε υπό τον Ν. 3588/2007. Η απαλλαγή επέρχεται αυτοδικαίως με την πάροδο:
- 24 μηνών από την κήρυξη της πτώχευσης ή
- 36 μηνών από την καταχώριση του ονόματος του οφειλέτη στο ΗΜΦ (σε περίπτωση μη κήρυξης πτώχευσης),
εκτός εάν εντός της προθεσμίας αυτής ασκηθεί προσφυγή κατά της απαλλαγής από οποιονδήποτε πιστωτή.
Ιδιαίτερης σημασίας είναι ότι ο θεσμός αυτός δεν αφορά μόνο φυσικά πρόσωπα που πτώχευσαν, αλλά εκτείνεται ρητά και στους νόμιμους εκπροσώπους και διοικούντες νομικών προσώπων που υπάγονται σε πτωχευτική διαδικασία.
2. Έκταση της απαλλαγής των διοικητών πτωχευμένων εταιριών
Σε περίπτωση πτώχευσης νομικού προσώπου, η απαλλαγή των διοικούντων καταλαμβάνει οφειλές της εταιρίας προς το Δημόσιο και τον ΕΦΚΑ, για τις οποίες αυτοί ευθύνονται προσωπικά και αλληλεγγύως εκ της ιδιότητάς τους ως νόμιμοι εκπρόσωποί/διοικητές του νομικού προσώπου.
Η απαλλαγή εκτείνεται σε οφειλές που:
- προέκυψαν εντός της ύποπτης περιόδου, ή
- προέκυψαν εντός των 36 μηνών που προηγήθηκαν της ύποπτης περιόδου,
και επέρχεται με την πάροδο:
- 36 μηνών από την υποβολή της αίτησης πτώχευσης, ή
- 24 μηνών από την κήρυξη της πτώχευσης, κατά περίπτωση.
Ως ύποπτη περίοδος νοείται το χρονικό διάστημα από την ημερομηνία παύσης πληρωμών (όπως αυτή ορίζεται στην απόφαση κήρυξης της πτώχευσης) έως την έκδοση της σχετικής απόφασης.
Ο σκοπός θέσπισης της απαλλαγής των συνυπεύθυνων νομίμων εκπροσώπων/διοικούντων νομικών προσώπων, σύμφωνα με την αιτιολογική έκθεση, συνίσταται στην άρση των προβλημάτων που δημιουργεί η προσωπική ευθύνη αυτών, όσον αφορά την ανάσχεση της επιχειρηματικότητας και την αποτροπή διαχειριστών από την ανάληψη της διαχείρισης επιχειρήσεων που βρίσκονται σε δυσχερή οικονομική κατάσταση, με την απαλλαγή των εκπροσώπων νομικών προσώπων που ενήργησαν καλόπιστα για χρέη που προέκυψαν εντός της ύποπτης περιόδου ή στη διάρκεια των 3 ετών που προηγήθηκαν αυτής.
Σημειώνεται ότι, για τις οφειλές προς το Δημόσιο, κρίσιμος χρόνος δεν είναι η ημερομηνία βεβαίωσης, αλλά ο χρόνος στον οποίο ανάγεται η φορολογική υποχρέωση (οικονομικό έτος).
3. Περιορισμοί και εξαιρέσεις της απαλλαγής
Η αυτοδίκαιη απαλλαγή τελεί υπό την προϋπόθεση της μη άσκησης προσφυγής από κάποιον πιστωτή εντός της νόμιμης προθεσμίας.
Όλοι οι λόγοι της προσφυγής αναφέρονται περιοριστικά στη διάταξη του άρθρου 195 παρ. 2 του Ν. 4738/2020 και συνίστανται κυρίως στην κακή πίστη του νομίμου εκπροσώπου κατά τη διάρκεια της πτώχευσης, στη δόλια πρόκληση εκ μέρους του της πτώχευσης και στο ότι εκκρεμεί ποινική δίωξη εις βάρος του για τέλεση συγκεκριμένων αξιόποινων πράξεων ή καταδίκη του για τις πράξεις αυτές.
Σε περίπτωση, λοιπόν, που έχει ασκηθεί εμπρόθεσμα προσφυγή κατά της απαλλαγής του οφειλέτη νόμιμου εκπρόσωπου/διοικούντος νομικού προσώπου, επί της οποίας εκκρεμεί η έκδοση δικαστικής απόφασης, δεν επέρχονται οι συνέπειες της απαλλαγής (βλ. αναλυτικά στις παρ. 10.Α.δ. και 10.Β.δ. της Ε. 2192/2021) πριν από την έκδοση δικαστικής απόφασης επ’ αυτής.
Σημειώνεται ότι η έκταση της απαλλαγής του νομίμου εκπροσώπου ενδέχεται να περιοριστεί. Ειδικότερα, το πτωχευτικό δικαστήριο μπορεί, κατ’ αναλογική εφαρμογή του ά. 193 του Ν. 4738/2020, να περιορίσει την απαλλαγή του οφειλέτη σε ορισμένες οφειλές (μερική απαλλαγή), να θέσει μεγαλύτερη προθεσμία απαλλαγής ή να θέσει όρους για την επέλευσή της.
Σε περίπτωση, μάλιστα, καταδίκης του διοικούντος σε χρεοκοπία ή στις κακουργηματικές πράξεις της κλοπής, απάτης, υπεξαίρεσης ή πλαστογραφίας, δεν επέρχεται πλήρης απαλλαγή ως προς τις οφειλές αυτές.
Υπάρχει, επιπλέον, η πιθανότητα να γίνει δεκτή από το πτωχευτικό δικαστήριο αίτηση ανάκλησης της απαλλαγής εντός τριών ετών από την επέλευση της απαλλαγής, λόγω μεταβολής των πραγμάτων που δικαιολογεί την ανάκληση Σε αντίθεση, μάλιστα, με τα οριζόμενα στο νόμο για την απαλλαγή του οφειλέτη φυσικού προσώπου, όπου προβλέπεται η δυνατότητα ανάκλησης της απαλλαγής εντός ορισμένης προθεσμίας μετά την επέλευση αυτής (βλ. παρ. 2 του άρθρου 194 του ν. 4738/2020), χωρίς διάκριση, δηλαδή είτε η απαλλαγή επήλθε με την πάροδο μόνο του προβλεπόμενου στο νόμο χρονικού διαστήματος (χωρίς να έχει ασκηθεί προσφυγή), είτε επήλθε με την απόρριψη της ασκηθείσας προσφυγής, στις αντίστοιχες διατάξεις που ρυθμίζουν την απαλλαγή νομίμων εκπροσώπων/διοικούντων νομικού προσώπου προβλέπεται δυνατότητα ανάκλησης της απαλλαγής, όταν η απαλλαγή έχει επέλθει με δικαστική απόφαση, δηλαδή κατόπιν άσκησης προσφυγής (βλ. σχετικά την παρ. 2 του άρθρου 195 του Ν. 4738/2020).
4. Έννομα αποτελέσματα της απαλλαγής
Οι έννομες συνέπειες της απαλλαγής που αφορούν τη διαδικασία διαγραφής απαιτήσεων του Δημοσίου εξειδικεύτηκαν από τον νομοθέτη με την υπ’ αριθ. 44510 ΕΞ 2021 κοινή απόφαση των Υπουργών Οικονομικών και Εργασίας και Κοινωνικών Υποθέσεων (ΦΕΚ Β΄1516/15-4- 2021).
Ειδικότερα, από τον χρόνο επέλευσης της απαλλαγής:
- οι απαλλασσόμενες οφειλές δεν λαμβάνονται υπόψη για τη χορήγηση αποδεικτικού φορολογικής ή ασφαλιστικής ενημερότητας,
- οι οφειλές στις οποίες εκτείνεται η απαλλαγή δεν λαμβάνονται υπόψη για την άσκηση ποινικής δίωξης σε βάρος του νομίμου εκπροσώπου του νομικού προσώπου ούτε για το αδίκημα της μη καταβολής χρεών προς το Δημόσιο, ούτε γι’ αυτά της παρακράτησης των εργοδοτικών εισφορών και της υπεξαίρεσης των εργατικών εισφορών. Οι πράξεις αυτές καθίστανται ουσιαστικά ανέγκλητες. Το παραπάνω προκύπτει άλλωστε σαφώς και μέσα από την υπ’ αριθ. Ε2192/2021 σχετική εγκύκλιο του Διοικητή της ΑΑΔΕ, με θέμα: «Παροχή οδηγιών και διευκρινίσεων σχετικά με τις μεταβολές που επήλθαν στη διαδικασία πτώχευσης με τον ν. 4738/2020 για την είσπραξη οφειλών πτωχών οφειλετών του Δημοσίου».
- δεν επιβάλλονται μέτρα αναγκαστικής ή διοικητικής εκτέλεσης σε βάρος του διοικούντος για τις οφειλές αυτές.
- Κρίσιμο είναι να αναφερθούμε στη νέα διάταξητου ά. 198Α του Ν. 4738/2020, δυνάμει της οποίας σε περίπτωση απαλλαγής του οφειλέτη κατά τα άρθρα 192 (απαλλαγή οφειλέτη/φυσικού προσώπου) και 195 (απαλλαγή εκπροσώπου/διοικούντος νομικού προσώπου) και εφόσον έχει παρέλθει η προθεσμία για την ανάκληση της απαλλαγής ή έχει απορριφθεί αίτηση ανάκλησης της απαλλαγής, εξαλείφεται το αξιόποινο για τα αδικήματα περί μη καταβολής χρεών προς το Δημόσιο και περί επιβολής κυρώσεων κατά των καθυστερούντων την καταβολή και την απόδοση εισφορών στους Οργανισμούς Κοινωνικής Ασφάλισης και διακόπτεται η εκτέλεση ποινής που άρχισε. Η όλως πρόσφατη αυτή διάταξη, αναμένεται να τεθεί υπό δικαστική κρίση, προκειμένου να διαφανεί ο τρόπος με τον οποίο θα ερμηνευθεί και θα εφαρμοστεί από τα ελληνικά δικαστήρια.
5. Εφαρμογή της αυτοδίκαιης απαλλαγής των νομίμων εκπροσώπων/διοικούντων σε πτωχεύσεις εταιριών υπό το προϊσχύσαν δίκαιο (Ν. 3588/2007)
Όπως προαναφέραμε και εισαγωγικά, ο θεσμός της αυτοδίκαιης απαλλαγής εφαρμόζεται και σε παλαιές πτωχεύσεις, κατ’ εφαρμογή της μεταβατικής διάταξης του άρθρου 263 παρ. 5 και 6 του Ν. 4738/2020.
Ειδικότερα, για εταιρίες που α. κηρύχθηκαν σε πτώχευση, ή β. καταχωρίστηκαν στο Μητρώο Πτωχεύσεων (μετά από απόρριψη της αίτησης πτώχευσης), πριν την 1η/7/2021, τότε η απαλλαγή των διοικούντων επήλθε την 1η/1/2022, εφόσον δεν είχε ασκηθεί προσφυγή κατά της απαλλαγής τους έως την 31η/12/2021.
Ενδεικτικό παράδειγμα εφαρμογής της αυτοδίκαιης απαλλαγής υπό το προισχύσαν νομοθετικό καθεστώς:
Σε πρόσφατη υπόθεση που χειριστήκαμε, το ΚΕΒΕΙΣ Αττικής εξέδωσε βεβαίωση απαλλαγής φυσικού προσώπου – διοικούντος εταιρείας περιορισμένης ευθύνης (ΕΠΕ), από εταιρικά χρέη ύψους 992.880,91 ευρώ, προερχόμενα κυρίως από φόρο εισοδήματος νομικού προσώπου και Φ.Π.Α.
Ειδικότερα, η εταιρία είχε κηρυχθεί σε πτώχευση το 2013, με ημερομηνία παύσης πληρωμών την 26η/7/2012, και η απαλλαγή αφορούσε οφειλές που ανάγονταν στο χρονικό διάστημα από 26/7/2009 – 26/7/2012, δηλαδή εντός της ύποπτης περιόδου.
Με την προσκόμιση των απαιτούμενων δικαιολογητικών εγγράφων ενώπιον του ΚΕΒΕΙΣ Αττικής, επετεύχθη η έκδοση βεβαίωσης δυνάμει της οποίας το ΚΕΒΕΙΣ απάλλαξε τον νόμιμο εκπρόσωπο της κηρυχθείσας σε πτώχευση ΕΠΕ από βεβαιωμένα προς την Εφορία χρέη της εταιρείας (για τα οποία υπείχε αλληλέγγυα ευθύνη εκ της ανωτέρω ιδιότητάς του), τα οποία ανάγονταν στο χρονικό διάστημα από 26/7/2009 έως 26/7/2012 (δηλ. για οφειλές που ανάγονταν στο χρονικό διάστημα της ύποπτης περιόδου).
Επίλογος
Η αποσύνδεση της προσωπικής ευθύνης των διοικούντων από την αμιγώς εταιρική υποχρέωση συνιστά θεμελιώδη τομή στο πτωχευτικό δίκαιο, ενισχύοντας την επιχειρηματικότητα και τη λογική της «δεύτερης ευκαιρίας».
Ωστόσο, η αυτοδίκαιη απαλλαγή δεν αποτελεί αυτονόητο προνόμιο, αλλά έναν θεσμό που απαιτεί προσεκτική αξιοποίηση, σωστή νομική καθοδήγηση και έγκαιρους χειρισμούς.
